Sztuka sumeryjska rozwijała się od końca czwartego tysiąclecia przed
naszą erą w miastach-państwach Ur, Uruk, Eridu, Lagasz, Girsu,
Nippur. W okresie wczesnosumeryjskim 3200-2600 p.n.e. budowano
miasta otoczone murami obronnymi, domy z izbami skupionymi wokół
dziedzińca, a w centrum miasta ośrodek kultowy, czyli świątynia (z
której następnie rozwinął się zigurat) oraz pałac władcy. Do
wznoszenia budynków używano suszonej cegły, w budowlach
reprezentacyjnych okładano mur z cegły palonej. Za spoiwo budowlane
służył muł oraz smoła bitumiczna.
Rzeźba: figurki wotywne z terakoty lub alabastru, kamienne rzeźby
przedstawiające zgeometryzowane postacie ludzkie, kamienne wazy
reliefowe (np. waza z Uruk), wazy z metalu (np. srebrna waza
Entemeny), stele pamiątkowe (np. stela Eanatuma) i reliefy o
kompozycji pasowej, izokefalicznej, z wyeksponowaną postacią władcy
(twarz i nogi z profilu, tors en face); tematyka przedstawień sceny
mitologiczne, historyczne i kultowe.
W
Sztandarze z Ur
(fot.6-9) użyto techniki inkrustacji. Sztandar jest
przedmiotem w kształcie grubego klina z drewna o wymiarach
44x20cm odnaleziony w grobach „królewskich”, datowany na ok.2600
p.n.e. Jego szersze boki są zdobione mozaiką z lapis-lazuli,
kornaliny i macicy perłowej ułożoną na podłożu bitumicznym. Każda z
kompozycji podzielona jest na trzy pasy. W poszczególnych
sekwencjach ukazano dwa ważne wydarzenia: zwycięską wojnę i ucztę
wydaną z okazji przywrócenia pokoju. Główne sceny widnieją w górnych
rejestrach. Zwycięski władca, wyższy niż inne postacie, zsiadł ze
stojącego za nim rydwanu, by obejrzeć przyprowadzonych przed jego
oblicze jeńców. Są oni nadzy, poranieni, nie mogą uciec, bo strzegą
ich królewscy wojownicy. W dwu niższych pasach przedstawione zostały
wydarzenia, które doprowadziły do zwycięstwa: krocząca do walki
piechota chwyta i zabija wrogów, pędzące rydwany tratują ciała
poległych.
Na drugiej stronie sztandaru z Ur władca celebruje zwycięstwo.
Siedzi na tronie, zwrócony ku siedzącym dostojnikom. Wszyscy
trzymają w rękach puchary, a czas umila im harfista i kobieta będąca
śpiewaczką lub tancerką. W niższych rejestrach ludzie króla prowadzą
zdobyte zwierzęta i niosą łupy, których obfitość unaocznia wagę
zwycięstwa. Trapezoidalne, krótsze boki również były zdobione, a
ukazane tam sceny miały charakter mitologiczny. Niestety zachowane w bardzo złym stanie.
Wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne, zwłaszcza złotnictwo
(złota biżuteria ozdobiona szlachetnymi i półszlachetnymi
kamieniami, drewniana figurka kozła obłożona złotą blachą, okucia
harf), ceramika malowana w barwne wzory figuralne i geometryczne,
wyroby z metali, gliptyka (pieczęcie cylindryczne z przedstawieniami
głównie o treści mitologicznej. Opanowanie Mezopotamii przez Akadów
ok. 2400 p.n.e. położyło kres rozwojowi sztuki starosumeryjskiej.
Dzieła powstające w wiekach następnych świadczą o wykorzystaniu
osiągnięć kultury sumeryjskiej przez przybyszów. Sztuka okresu
renesansu sumeryjskiego(2150 2000 p.n.e.) nawiązywała do tradycji
okresu wcześniejszego, podniósł się natomiast jej poziom artystyczny
i techniczny; wyróżniała się rzeźba portretowa (posągi Gudei z
Lagasz,
fot. 10, 11); sztuka sumeryjska, przez wpływ na sztukę babilońską i
asyryjską, oddziałała na sztukę późniejszych cywilizacji
Mezopotamii.
SZTUKA
AKADYJSKA
18
19
20
Rozwijała się 2340-2200 p.n.e. w okresie istnienia państwa
Akadyjskiego; stanowiła twórcze rozwinięcie sztuki sumeryjskiej; w Esznunie zachowały
się pozostałości dwóch świątyń, na planie wydłużonego prostokąta; w Tell
Brak odkryto warowny pałac z czasów Naramsina budowla na planie
kwadratu (100×100m) z dziedzińcami, wieloma wąskimi pomieszczeniami,
otoczona potężnym murem; podobną ufortyfikowaną budowlę odkryto w Aszur. Rzeźbę pełną reprezentują fragmentarycznie zachowane
monumentalne posągi władców (np. diorytowy posąg króla Manisztusu,
odznaczające się starannym modelunkiem; rysy twarzy i fryzurę
przedstawiano w sposób naturalistyczny (alabastrowe głowy z Aszur);
pojawiła się rzeźba o wyidealizowanym portrecie (brązowa głowa
władcy znaleziona w Niniwie); precyzyjnym wykonaniem odznaczają się
liczne zachowane gliniane posążki wotywne; płaskorzeźbione stele
kamienne, opowiadające o czynach militarnych władców, charakteryzują się
swobodniejszą kompozycją scen niż w sztuce sumeryjskiej (Stela Sargona); najbardziej znanym dziełem sztuki akadyjskiej jest:
Stela Naramsina
(fot.18-20)
wykonana z
różowego piaskowca, z ok.2250 roku p.n.e. Scena ukazuje trumf władcy
Sumeru i Akadu nad ludem Lulubejów, zamieszkujących góry Zagros.
Piaskowcowa płyta przypomina swym kształtem górę, która zresztą
widnieje na reliefie. Ku jej szczytowi kroczy władca na czele
oddziałów wspinających się szeregiem, po przekątnej płyty. Artysta
zrezygnował z układu pasowego, ale jego ślad zachował się w układzie
kroczących postaci. Poszczególne szeregi żołnierzy maszerują ukośnie
ku górze jedne nad drugimi. Wrogowie uciekają w popłochu, prosząc o
litość. Władca jest dużo wyższy niż jego żołnierze, ukazany zgodnie
z konwencją. Tiara z rogami, zdobiąca jego głowę, świadczy, że króla
wyobrażano jako bóstwo. Nogą przygniata pierś pokonanego wroga, co
jest symbolicznym wyrazem triumfu. Inny wróg pada w tył przebity
włócznią, jeszcze inny błaga o litość. Na steli po raz pierwszy
pojawia się krajobraz. Jest on zupełnie umowny: góra symbolizuje
góry Zagros, gdzie żyli najeźdźcy, drzewo wskazuje, że walka toczyła
się w miejscu zalesionym. Innym elementem symbolicznym są dwie
gwiazdy oznaczające obecność bogów Szamasza i Isztar, patronujących
zwycięscy.
W gliptyce pojawiły się pieczęcie większych rozmiarów (do 15 cm)
niż w okresie poprzednim, zdobione scenami kultowymi, religijnymi,
polowań, postaciami ze świata mitologii itp.; w porównaniu z
wcześniejszymi dziełami sumeryjskimi sztuka akadyjska charakteryzuje
się doskonalszą techniką, dążeniem do naturalizmu, dynamiką ujęcia
tematu; sztuka akadyjska stanowi krótki, lecz ważny etap w rozwoju
sztuki Mezopotamii.
SZTUKA BABILOŃSKA
Brama Isztar(21-27);
Stela
Hammurabiego(28,29)
21
22
23
24
25
26
27
28
29
Sztuka środkowej i południowej
Mezopotamii, rozwijała się od około połowy II tysiąclecia 1 połowy I
tysiąclecia p.n.e. Podstawą jej rozwoju były bezpośrednie tradycje
sztuki sumeryjskiej i akadyjskiej. W jej historii wyróżnia się trzy
okresy: starobabiloński, średniobabiloński (sztuka Kasytów) i
nowobabiloński. Z okresu starobabilońskiego (1 poł. II tysiąclecia
p.n.e.) zachowało się niewiele zabytków architektonicznych.
Najlepiej znanym przykładem są ruiny wielkiego pałacu w Mari z
cennymi fragmentami malowideł ściennych; zachowały się również
pozostałości świątyń (m.in. w Tell Harmal).
Stela Hammurabiego (fot.28,29)
z 1760 roku p.n.e. reprezentuje relief
starobabiloński, odznaczający się zarówno wysokim poziomem
artystycznym jak i nowatorstwem formy -portretowe ujęcie twarzy
króla oraz próba trójwymiarowego modelunku postaci. Stela z kodeksem
Hammurabiego znaleziono w Suzie (wys.2,25m)
jako pochodzące z Babilonii trofeum wojenne. Hammurabi z ręką
podniesioną w geście modlitewnym stoi przed siedzącym na tronie
Szamaszem, bogiem słońca i sprawiedliwości, który wręcza królowi
symbole władzy. Król mimo posiadanej potęgi, nie kazał nigdy
przedstawić się jako równy bogom. Przeciwnie, scena ukazuje pełną
uszanowania postawę, sugerując, że bóg jest rzeczywistym prawodawcą.
Za bogiem wykwitają promienie, widoczne nad jego ramionami. Szamasz
jest odziany w szatę typową dla bóstw w okresie sumeryjskim. W
jednej ręce trzyma berło i pierścień, głowę wieńczy tiara z czterema
rogami. Hammurabi ubrany jest jak Gudea, w płaszcz zarzucony na lewe
ramię, prawe ramię pozostaje obnażone. Wielka broda i profil, w
którym zamiast prostego nosa, będącego przedłużeniem linii czoła,
pojawia się krzywizna, podkreślająca odmienność etniczną. Każdy
szczegół reliefu opracowany został z niezwykłą pieczołowitością.
Temat sacra conversazione –siedzący bóg pogrążony w rozmowie z
monarchą –pojawia się wielokrotnie w reliefowych scenach, których
bohaterami są późniejsi władcy babilońscy. Poniżej słup z diorytu
pokryty jest pismem klinowym z tekstem kodeksu ogłoszonego w 32 roku
panowania.
Rzeźbę pełną reprezentuje m.in. portretowa głowa króla
(Hammurabiego?). Drobna plastyka (terakotowa) i gliptyka stały się
sztuką masową. Z okresu średniobabilońskiego, kasyckiego (2 poł. II
tys. p.n.e.), zachowały się głównie kamienne stele graniczne, tzw. kudurru,
zdobione reliefami o treści symbolicznej. Wprowadzono też dekorację
arch. w postaci figuralnych fryzów z modelowanej cegły (świątynia
Inanny w Uruk). Malarstwo wiązało się nadal z dekoracją wnętrz
(ruiny pałacu w Durkurigalzu). Z okresu nowobabilońskiego,
chaldejskiego (1 poł. I tys. p.n.e.) zachowały się głównie potężne
budowle Babilonu z czasów Nabuchodonozora II. Pojawiła się wówczas
dekoracja ścienna z glazurowanej, barwnej cegły
Brama Isztar
(fot. 21-27) z drogą procesyjną do głównej świątyni Marduka;
sala tronowa Nabuchodonozora przedstawiająca wyobrażenia zwierząt
(lwy, byki, smoki) i stylizowane ornamenty roślinne rekonstrukcja w
Berlińskich Muzeach Państwowych ( Muzeum Pergameńskie). Rzeźbę nowobabilońską reprezentowały reliefowe kuduru oraz drobne, terakotowe
rzeźby wotywne. W gliptyce rozpowszechniła się pieczęć płaska
stemplowa ze scenami kultowymi. Podbój perski nie zahamował rozwoju babilońskiej twórczości artystycznej. Jeszcze przez kilkadziesiąt lat
wytwarzano dzieła o tradycyjnym babilońskim charakterze stanowiące
inspirację dla powstających wówczas prac perskich.
SZTUKA ASYRYJSKA
Brązowe drzwi(30); Świątynia
Imgurenlil, fragment drzwi
(31);
Odpoczynek pod pnączem winorośli(32);
Czarny obelisk(33); Scena
łowiecka z Asurbanipalem(36);
Relief z pałacu Asurbanipala; Umierająca lwica(38);
Lamassu(39-40)
30
31
32
33
34
35
36
37
38 
39
40
Sztuka
państwa asyryjskiego
ukształtowała się pod wpływem tradycji południowej Mezopotamii (sztuki Sumeru,
Akadu i Babilonii) oraz sztuki ludów podbitych i ościennych
(Hetytów, Hurytów, Semitów i ludów Urartu i Iranu). W okresie staroasyryjskim (1poł. II tys. p.n.e.) odrębność sztuki asyryjskiej
nie zaznaczyła się jeszcze w sposób wyraźny. Właściwy jej rozwój
można zaobserwować w okresie średnioasyryjskim (2 poł. II tys.
p.n.e.). W architekturze, oprócz powszechnie używanej w Mezopotamii
gliny, Asyryjczycy stosowali również kamień w postaci ortostatów.
Miasta asyryjskie były otoczone murami oraz fosami. Sytuowano je w
miejscach z natury obronnych. W najbardziej obronnym punkcie miasta
znajdowała się otoczona odrębnym murem cytadela, wewnątrz której
mieścił się kompleks pałacowy i okręgi świątynne. Budowle pałacowe
zazwyczaj tworzyły zespoły pomieszczeń skupionych wokół wewnętrznych
dziedzińców. Mury okazalszych budowli, jak zwykle w Mezopotamii,
były rozczłonkowane ryzalitami i często pozbawione otworów
okiennych. Powstał typ podwójnej świątyni asyryjskiej, symetrycznej, z
podłużną cellą, z usytuowanymi poprzecznie przedsionkami. W okręgu
świątynnym pojawiły się ziguraty. Wojowniczość i zaborcza polityka
Asyrii wywarły wpływ na twórczość plastyczną. Na czoło wysunęła się
tematyka wojenna, ideałem stał się człowiek obdarzony siłą fizyczną
potężny król, dobry oficer, waleczny żołnierz. Z okresu nowoasyryjskiego
(koniec II i 1 poł. I tys. p.n.e.) pochodzą pozostałości zespołów
pałacowych dawnych stolic Kalchu, Niniwa, Durszarrukin. Pałace
składały się z licznych, różnej wielkości pomieszczeń o różnorakim
przeznaczeniu, zgrupowanych wokół wewnętrznych dziedzińców. Wejścia do
pałacu strzegły ogromne posągi kam. (lamassu
uskrzydlone byki lub
lwy o ludzkich głowach, fot.39,40). Świątynie z ziguratem tworzyły jeden
kompleks (np. podwójna świątynia Anu i Adada w Aszur). Rzeźba
nowoasyryjska jest reprezentowana przede wszystkim przez posągi władców,
dostojników, bóstw i geniuszy. Postacie o wydłużonych proporcjach są
ukazywane frontalnie, w sposób hieratyczny, szaty i atrybuty władzy
są oddane z ogromnym pietyzmem. Obnażone partie ciała przedstawiano
w sposób konwencjonalny, podkreślając wyraźnie muskulaturę.
Reprezentatywnym dziełem tego typu jest posąg Aszurnasirpala II z IX
wieku p.n.e. Najbardziej rozpowszechnioną dziedziną sztuki asyryjskiej
była płaskorzeźba, zazwyczaj związana z architekturą (dekoracja
ścian), nosząca ślady polichromii. Tematykę przedstawień stanowiły
sceny kultowe, dworskie, batalistyczne i myśliwskie, gloryfikujące
osobę władcy, a z biegiem czasu także sceny z życia codziennego (np.
budowa domów, wyładunek towarów). Znane są reliefy z Kalchu (X wiek
p.n.e.) ukazujące przede wszystkim sceny kultowe (adoracja drzewa
życia). Wśród reliefów wyróżnia się kilka kolejnych stylów, które
charakteryzuje precyzja szczegółu, pomimo generalizacji przejrzysta,
najczęściej pasowa kompozycja, studium anatomii, zwłaszcza zwierząt,
wyobrażonych z mistrzowską ekspresją i trafną obserwacją ruchu(fot.35-38).
Przedstawieniom towarzyszą często napisy wyjaśniające i
uzupełniające treść sceny. Dość powszechne są, znane już z
poprzednich okresów, kamienne obeliski, na których w kompozycji pasowej
ukazywano sceny historyczne (np. tzw. czarny obelisk Salmanasara III,
fot.33).
Odkryto fragmenty malowideł ściennych (m.in. w Nuzi XV-XIV wiek
p.n.e., Aszur IX wieku p.n.e., Durszarrukin VIII wiek p.n.e.) wielo-
i jednobarwnych, o tematyce podobnej jak w płaskorzeźbie. Gliptykę
reprezentują małe pieczęcie cylindryczne z kamieni półszlachetnych
zdobione przeważnie scenami kultowymi. Sprzęty, szkatułki i in.
przedmioty zdobiono często reliefowymi plakietkami z kości
słoniowej. Metalowe naczynia (głównie z brązu) zdobiono ornamentami
geometrycznymi lub przedstawieniami figuralnymi. Sztuka asyryjska,
mimo wielu zapożyczeń formalnych i oficjalnego charakteru, osiągnęła
wysoki poziom artystyczny i wywarła znaczny wpływ na dalszy rozwój
sztuki Bliskiego Wschodu (np. w Iranie), a przez nią
oddziałała również na sztukę grecką.
SZTUKA PERSKA
Kolumna perska(41,42);
Ceramika w "stylu Suzy"(43-45);
Fryz Nieśmiertelnych(46);
Skrzydlate lwy(47); Fryz lwów(48,49)
41
42
43
44
45
46
47
48
49
Sztuka perska związana jest z okresami panowania:
Achemenidów, Seleucydów, Partów i Sasanidów (od połowy VI wieku p.n.e.
do połowy
VII wieku n.e.). W ukształtowaniu sztuki Achemenidów, spadkobierczyni
kultur irańskich, dużą rolę odegrały wpływy Asyrii, Urartu,
Babilonu, Elamu, Egiptu i częściowo Grecji; wnosząc niewiele
własnych idei twórczych, sztuka perska tego okresu połączyła elementy
obcych kultur w harmonijną całość; była to sztuka dworska,
nacechowana uroczystą powagą i monumentalizmem, świadcząca o potędze
władców. W architekturze wyróżniały się wspaniałe założenia pałacowe
(Suza, Persepolis, Pasargady) z wielkimi salami audiencyjnymi
(apadanami), wspartymi na kolumnach z kapitelami w kształcie dwóch protomów
byka (fot.41,42), reprezentacyjnymi schodami zdobionymi reliefami, bramami
dekorowanymi postaciami uskrzydlonych byków o ludzkich głowach;
ściany zdobiono glazurowaną cegłą lub kamiennymi reliefami (ortostaty).
Groby królewskie kuto w skale (Naghsz-e Rustam); odrębny typ stanowi
grobowiec Cyrusa II Starszego w Pasargadach; wolno stojące mauzoleum
na podwyższeniu; typowym sanktuarium były tzw. ołtarze ognia. Rzeźbę
reprezentował głównie relief (sceny wojenne, dworskie, kultowe itp.) o
kompozycji pasowej i hieratycznym ustawieniu postaci,
przedstawianych z profilu; ornamentyka roślinna i motywy zwierzęce;
wysoki poziom rzemiosła artystycznego (m.in. toreutyka, wyroby
jubilerskie i gliptyka).
Sztuka okresu Seleucydów (1 poł. III w. p.n.e.) jest mało znana, nawiązywała
ona do tradycji miejscowych i wzorów greckich.
Zachowały się ruiny świątyń, drobna plastyka, reliefy naskalne;
monety. Od połowy III wieku p.n.e. do 1 ćwierci III wieku n.e. Persja była
częścią państwa Partów, a jej kultura artystyczna weszła w krąg sztuki
Partów. Ostatnią fazą rozwoju sztuki perskiej była sztuka Sasanidów
(226-651/652), dworska, na wysokim poziomie artystycznym, łączyła
elementy sztuki perskiej z wpływami innych kultur. Nastąpił wówczas
wielki rozwój architektury miejskiej; miasta zakładano najczęściej
na planie koła (Firuzabad) lub prostokąta (Biszapur) i otaczano
murami obronnymi; budynki wznoszono z kamienia, cegły palonej i
suszonej; pałace odznaczały się monumentalnością i symetrią układu
(Biszapur, Sarwestan, Firuzabad); wnętrza ich zdobiły malowidła
ścienne, mozaiki i reliefy (w układzie pasowym, hieratycznym i
izokefalicznej manierze) w stiuku; tematem przedstawień są sceny
symbol. przekazania władzy królowi, triumfy oraz walki; w końcowym
okresie panowania Sasanidów (VI wieku n.e.) pojawiły się także reliefy
ze scenami polowań i doskonale oddanymi przedstawieniami zwierząt (w
grocie Tagh-e Bostan) oraz nieliczne okazy rzeźby pełnej; rozkwit
miniaturowego malarstwa książkowego; wspaniałe wyroby rzemiosła
artystycznego (prace w metalu, szkło, tkaniny wełniane i
jedwabne). Podbój arabski (651) nie zniszczył całkowicie sztuki
Sasanidów, która wywarła silny wpływ na kształtującą się sztukę
Islamu; wiele jej elementów przejęła również sztuka bizantyjska, a za
jej pośrednictwem także średniowieczna Europa.
